Weinig bijen in je tuin? Oorzaken en oplossingen

Amper bijen, hommels of vlinders in je tuin? Dat kan frustrerend zijn, zeker als je je best doet om je tuin bestuiversvriendelijk te maken. Vaak ligt het niet aan één oorzaak, maar aan een combinatie van factoren. Gelukkig zijn er concrete stappen die je kunt nemen om je tuin aantrekkelijker te maken voor deze belangrijke insecten. Loop deze gids stap voor stap door en ontdek waar de knelpunten in jouw tuin liggen.

Eerst kijken, dan aanpassen

Voordat je enthousiast nieuwe planten koopt of een bijenhotel ophangt, is het slim om eerst te observeren wat er al in je tuin gebeurt – of juist niet gebeurt. Weinig bestuivers is bijna altijd een aanbodprobleem, geen toeval. Het gaat om het samenspel van voedsel, nestgelegenheid en beschutting. Een goed begrip van de basisbehoeften van bestuivers helpt je om effectieve aanpassingen te doen.

1. Te weinig of verkeerde bloemen

De meest voorkomende reden voor het uitblijven van bestuivers is een gebrek aan geschikte bloemen. Veel populaire sierplanten zijn door jarenlange veredeling zo veranderd dat ze nauwelijks nog nectar of stuifmeel produceren. Denk aan "gevulde" bloemen, waarbij de meeldraden zijn omgevormd tot extra kroonblaadjes. Ook een strak gemaaid gazon, hoe netjes ook, biedt geen voedsel voor bestuivers.

• Kies voor enkele bloemen: Ga voor bloemen met een open structuur, zodat nectar en stuifmeel makkelijk bereikbaar zijn. Voorbeelden zijn zonnebloemen, margrieten, korenbloemen en veel kruidensoorten.
• Diversiteit in soorten: Zorg voor een breed scala aan bloemvormen en -kleuren. Verschillende bestuivers hebben verschillende voorkeuren en monddelen. Hommels bezoeken bijvoorbeeld graag diepe bloemen zoals vingerhoedskruid, terwijl bijen en zweefvliegen vaak op platte schotelvormige bloemen afkomen.
• Focus op nectar- en stuifmeelrijke planten: Denk aan planten zoals lavendel, salie, kattenkruid, dropplant, ijzerhard, zonnehoed, asters en wilde marjolein (oregano).

2. Gaten in de bloeitijd

Zelfs als je veel bloemen hebt, kunnen bestuivers wegblijven als het aanbod niet constant is. Bloeit alles tegelijk in juni en is het daarna kaal, dan verdwijnen de bestuivers zodra hun voedselbron opdroogt. Bestuivers hebben van het vroege voorjaar tot diep in de herfst voedsel nodig.

• Creëer een doorlopende bloeiboog: Zorg voor bloeiende planten van maart tot oktober. Dit betekent dat je vroege, midden- en late bloeiers combineert.
• Vroege bloeiers (maart-mei): Denk aan krokussen, sneeuwklokjes, longkruid, wilgen, fruitbomen, paardenbloemen en sleutelbloemen. Deze zijn cruciaal voor koninginnen die ontwaken en de eerste nesten bouwen.
• Middenbloeiers (juni-augustus): Dit is vaak de meest bloemrijke periode. Kies hier voor een mix van vaste planten en eenjarigen zoals klokjesbloemen, zonnebloemen, lavendel, dille, venkel, en diverse klaversoorten.
• Late bloeiers (september-oktober): Essentieel voor de laatste generaties bijen en vlinders die zich voorbereiden op de winter. Voorbeelden zijn herfstasters, hemelsleutel, ijzerhard en klimop.

3. Te weinig zon of te veel wind

Bestuivers zijn koudbloedig en hebben zonnewarmte nodig om actief te worden. Ze vliegen het liefst op warme, luwe en zonnige plekken. Een tuin die de hele dag in de schaduw ligt of waar de wind vrij spel heeft, zal minder aantrekkelijk zijn.

• Zonnige plekken benutten: Plaats bloeiende planten op de zonnigste plekken in je tuin of op je balkon. Zelfs een paar uur zon per dag kan al een groot verschil maken.
• Beschutting bieden: Creëer luwe hoekjes met behulp van heggen, struiken, schuttingen of zelfs potten. Dit beschermt de insecten niet alleen tegen de wind, maar kan ook een warmer microklimaat creëren. Een haag van liguster of meidoorn biedt bijvoorbeeld zowel beschutting als voedsel.
• Overweeg hoogteverschillen: Een verhoogde border of plantenbak kan meer zon vangen en wind breken.

4. Gif en verstoring

Het gebruik van pesticiden, zelfs "natuurlijke" varianten, kan desastreus zijn voor bestuivers. Ze doden niet alleen de 'plaaginsecten', maar ook de nuttige beestjes. Daarnaast halen we door te netjes op te ruimen veel voedsel en nestgelegenheid weg.

• Stop met spuiten: Vermijd alle vormen van insecticiden, fungiciden en herbiciden. Omarm de natuurlijke balans in je tuin. Bladluizen trekken bijvoorbeeld lieveheersbeestjes aan, die op hun beurt weer voedsel zijn voor vogels.
• Laat de natuur zijn gang gaan:
• Najaarsschoonmaak uitstellen: Laat uitgebloeide stengels van vaste planten staan tot het voorjaar. Hier overwinteren vaak insectenlarven of eitjes in.
• Bladeren laten liggen: Een laagje bladeren onder struiken biedt beschutting en voedsel voor veel bodemleven, waaronder insecten.
• Dood hout: Een stapeltje takken of een boomstammetje biedt nestgelegenheid voor kevers en andere insecten.

5. Geen nestgelegenheid

Veel wilde bijen zijn solitaire bijen. Dit betekent dat ze geen kolonie vormen zoals honingbijen, maar individueel nestelen. Ongeveer 70% van de wilde bijen nestelt in de grond, de rest in holle stengels of dood hout. Zonder geschikte nestgelegenheid blijven deze bijen weg, zelfs als er volop voedsel is.

• Open zandgrond: Laat een stukje zonnige, onbegroeide zandgrond open in je tuin. Dit is ideaal voor grondnestelende bijen. Zorg ervoor dat de grond niet te compact is.
• Holle stengels en dood hout: Laat uitgebloeide plantenstengels (zoals die van frambozen, bamboe of distels) staan. Deze kunnen dienst doen als nestplaats. Een stapel dood hout of een oude boomstronk kan ook holletjes bieden.
• Insectenhotel als aanvulling: Een goed insectenhotel kan een nuttige aanvulling zijn, mits het goed is gemaakt en op de juiste plek hangt (zonnig, beschut, uit de regen). Zorg voor verschillende diameters van boorgaten en holle stengels. Onthoud: een hotel is geen vervanging voor bloemen en natuurlijke nestgelegenheid.

Pas dan: gericht bijplanten

Als je alle bovenstaande punten hebt overwogen en je tuin nog steeds weinig bestuivers trekt, is het tijd om gericht aan te vullen.

• Inheems bloemenmengsel: Zaai een meerjarig, inheems bloemenmengsel. Inheemse soorten zijn evolutionair aangepast aan onze lokale insecten en bieden de meest geschikte nectar en stuifmeel. Let op dat je een mengsel kiest zonder uitsluitend sierjaarbloemen, die vaak minder voedzaam zijn. Een zaadmengsel is goedkoop en snel, maar vergt wel wat geduld voordat het volop bloeit.
• Bestuivervriendelijke vaste planten: Vul aan met sterke, nectar- en stuifmeelrijke vaste planten. Denk aan soorten die goed gedijen in jouw specifieke tuinomstandigheden (zon/schaduw, grondsoort). Vraag bij een goede kwekerij naar advies over lokale, bestuivervriendelijke planten.

Veelgestelde vragen

Vaak verschijnen zweefvliegen en hommels al binnen enkele weken na de eerste bloei, vooral als je vroege bloeiers hebt. Een rijkere en meer diverse populatie opbouwen duurt een seizoen of langer, omdat bijen en vlinders zich moeten vestigen en voortplanten. Geduld is een schone zaak.

Alleen als er ook bloemen zijn. Een bijenhotel biedt nestgelegenheid, maar zonder een nabijgelegen, constant voedselaanbod (nectar en stuifmeel) blijft het hotel leeg. Zie het als een huis zonder koelkast: niemand wil er wonen als er geen eten is.

Zeker! Bestuivers vinden ook hoger gelegen balkons, zelfs op de zesde verdieping. Een paar potten lavendel, oregano, rozemarijn en een vroege bloeier zoals longkruid maken al een groot verschil, zeker als er in de buurt ook bloemen zijn. Elk beetje groen helpt, en je balkon kan een belangrijke stepping stone zijn in een versteende omgeving.

Kies een meerjarig, inheems mengsel in plaats van een puur eenjarige sierberm. Inheemse soorten sluiten beter aan op onze wilde bijen en andere bestuivers en komen elk jaar terug. Let op de samenstelling: vermijd mengsels met een te hoog aandeel grassen of soorten die niet van nature in jouw regio voorkomen. Vraag advies bij een gespecialiseerde zaadleverancier.

Nee, dat hoeft zeker niet. Zelfs kleine aanpassingen kunnen een groot verschil maken. Je kunt een deel van je tuin 'wilder' laten, bijvoorbeeld een hoekje met brandnetels voor vlinderrupsen, of een strook met uitgebloeide stengels. Een nette tuin met veel diverse, bestuivervriendelijke bloemen en een paar rommelhoekjes is al fantastisch. Het gaat om het creëren van een balans tussen esthetiek en ecologie.